Procesy wytworcze
Czynnikiem zaostrzającym w gospodarce kapitalistycznej sprzeczności między rozwojem produkcji a rozwojem rynku jest bezplanowy i żywiołowy w skali społecznej charakter procesów wytwórczych. Jest to również forma przejawiania się podstawowej sprzeczności kapitalizmu. Tak więc o ile wewnątrz przedsiębiorstwa produkcja jest wysoko zorganizowana, o tyle w skali gospodarki narodowej jest ona bezplanowa, żywiołowa. W rezultacie występuje stałe naruszanie proporcji koniecznych do utrzymania nieprzerwanego przebiegu procesów reprodukcji. Zjawisko to występuje zarówno na rynku środków produkcji, jak i środków spożycia. Spiętrzenie powstałych na tym tle dysproporcji prowadzi do powstawania nadwyżek produkcji w stosunku do popytu, zaostrza problem rynku w gospodarce. Kryzys wybucha w gospodarce kapitalistycznej w momencie nagromadzenia się scharakteryzowanych sprzeczności. Przejawia się — jak już wskazano w ogromnej nadprodukcji, w gromadzeniu zasobów nie sprzedanych towarów, wzroście nie wykorzystanych zdolności produkcyjnych itp. Na czyni polega rola kryzysu w przebiegu kapitalistycznego cyklu koniunkturalnego? Kryzys jest objawem szczególnego spiętrzenia się wszystkich właściwych gospodarce kapitalistycznej sprzeczności ekonomicznych. W fazie tej zachodzą jednocześnie zjawiska, które prowadzą w rezultacie do ponownego osiągnięcia przez gospodarkę stanu „równowagi". Tak więc na skutek nadprodukcji bieżące przyrosty produkcji przemysłowej są mniejsze. Prowadzi to do stopniowego rozchodzenia się zapasów. Zmniejszeniu się rozmiarów nadprodukcji sprzyja także istnienie zniżkowych tendencji cen, ułatwiających zbyt nadmiaru towarów.