Abstrakcyjna mozliwosc kryzysow
Błędność koncepcji Saya, Milla i Ricardo o niemożliwości ogólnej nadprodukcji widoczna jest nawet wówczas, gdy przyjmiemy warunki prostej produkcji towarowej, w której wymiana odbywa się za pośrednictwem pieniądza. W warunkach przejścia od wymiany bezpośredniej do wymiany za pośrednictwem pieniądza (a więc od formuły T—T do formuły T—P—T) istnieje możliwość przerwania łańcucha cyrkulacji. Akt sprzedaży bynajmniej nie oznacza, że po nim musi następować akt kupna. Proces cyrkulacji może ulec rozerwaniu zarówno w czasie, jak i przestrzeni. „Nie ma nic bardziej niedorzecznego — pisał K. Marks — niż dogmat, że cyrkulacja towarów oznacza nieodzownie równowagę aktów sprzedaży i aktów kupna, ponieważ każda sprzedaż jest kupnem i vice versa. Jeżeli dogmat ten ma być rozumiany w tym sensie, że ilość istotnie .dokonanych sprzedaży równa się ilości zakupów, to jest to płaska tautologia [...] Nikt nie może sprzedać, jeżeli ktoś inny nie kupi. Ale nikt nie musi natychmiast kupować dlatego tylko, że sam sprzedał". Tak więc już w tym miejscu istnieje możliwość kryzysu, wynikająca z niejednoczesności aktów kupna i sprzedaży przy pieniężnej formie wymiany. „Formy te — pisze dalej Marks — zawierają więc możliwość kryzysów, ale też tylko możliwość. Aby ta możliwość stała się rzeczywistością, trzeba całego układu stosunków, które nie istnieją jeszcze na gruncie prostej cyrkulacji towarów".